CIA'den 60 yıl sonra gelen itiraf

ANKARA  Ulusal Güvenlik Arşivi'nin internet sitesinde Bilgi Edinme Özgürlüğü Yasası çerçevesinde yayımlanan belgeler, "Musaddık ve liderliğini yaptığı Ulusal Cephe Partisi hükümetinin devrilmesine yol açan askeri darbe,  ABD dış politikası çerçevesinde Amerikan Merkezi Haberalma Örgütü (CIA) emriyle düzenlendiğini" resmen ortaya koyuyor.  Belgede "İran'ı Sovyet saldırısına açık bırakmanın ABD'yi TPAJAX'ı planlamak ve uygulamak zorunda bıraktı" ifadesi yer alıyor. CIA, hemen her aşamasında yerel işbirlikçilerin rol aldığı hükümeti devirme komplosu için TPAJAX kod adını kullanıyordu. Komplo, Musaddık'ı devirmek için propaganda yapmak, Şah Rıza Pehlevi'yi işbirliği yapmaya ikna etmek, milletvekillerine rüşvet vermek, güvenlik güçlerini organize etmek ve gösteriler düzenlemek gibi çeşitli aşamalardan oluşuyordu. İlk girişimleri başarısız olan komplocular, 19 Ağustos 1953'teki ikinci denemelerinde amaçlarına ulaşmıştı.  Daha önce operasyona katılan Amerikan ve İngiliz ajanlarının konuyla ilgili kitaplar yazmasına, iki Amerikan başkanının (Bill Clinton ve Barack Obama) da ABD'nin darbedeki rolünü kamuoyu önünde kabul etmesine karşın, CIA resmi bir açıklama yapmamıştı. CIA'de çalışan bir tarihçi tarafından konuyla ilgili 1970'lerin ortalarında hazırlanan kurum içi rapor, 1981'de yayımlanmış ancak büyük bir kısmı gizli tutulmuştu. Raporun gizli tutulan kısımları arasında darbeyi anlatan "Gizli Eylem" başlıklı 3. Bölüm de yer alıyordu.  Yayımlanan belgeler arasında Şah Rıza Pehlevi'nin ABD'nin isteğiyle General Fazlullah Zahedi'yi başbakan atadığı ferman da bulunuyor.   İran, 19 Ağustos 1953'te tarihinin önemli dönüm noktalarından birini yaşamıştı. Ülkede Amerikan karşıtlığının büyük bir hızla yayılmasına neden olan darbe, 1979'da Şah Pehlevi rejiminin yıkılmasına ve aynı yıl Tahran'daki Amerikan Büyükelçiliğinin işgal edilmesine yol açmıştı.